<?xml version="1.0" encoding="utf-8" standalone="yes"?><rss version="2.0" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"><channel><title>Gas | Krisna 'imed' Gupta</title><link>https://www.krisna.or.id/tag/gas/</link><atom:link href="https://www.krisna.or.id/tag/gas/index.xml" rel="self" type="application/rss+xml"/><description>Gas</description><generator>HugoBlox Kit (https://hugoblox.com)</generator><language>id</language><lastBuildDate>Tue, 27 Oct 2026 00:00:00 +0700</lastBuildDate><image><url>https://www.krisna.or.id/media/icon_hu_b3b1c80225e80fa3.png</url><title>Gas</title><link>https://www.krisna.or.id/tag/gas/</link></image><item><title>Drama ekspor gas: a long game perspective</title><link>https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/</link><pubDate>Tue, 27 Oct 2026 00:00:00 +0700</pubDate><guid>https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/</guid><description>&lt;p&gt;Bertubi-tubi peristiwa aneh melanda Indoensia. dari
ke komentar konspirasi yang
, trus tiba-tiba penurunan ekspor gas.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="ada-apa-dengan-gas"&gt;Ada apa dengan gas?&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Kronologinya lucu juga. 21 Oktober Usai Sidang Kabinet Paripurna, setelah Presiden menyebut Indonesia sedang dalam &amp;ldquo;mode &lt;em&gt;survival&lt;/em&gt;&amp;rdquo;, Menteri ESDM Bahlil Lahadalia membuka opsi
. Sehari kemudian nadanya naik: Indonesia &amp;ldquo;tidak segan-segan&amp;rdquo; mempertimbangkan untuk tidak mengekspor ke negara yang
.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;24 Oktober, SKK Migas
sebesar 31 BBTUD (miliar BTU per hari): 15 BBTUD dari Natuna dan 16 BBTUD dari Sumatra, yaitu dari WK Jambi Merang yang dikelola PHE. Gas Sumatra itu dialihkan ke pembangkit listrik di Batam, Bintan, dan Sumatra
. Besoknya, PM Singapura Lawrence Wong
bahwa pasokan gas diatur kontrak komersial, dan Singapura &amp;ldquo;&lt;em&gt;expect all parties to honor their commitments&lt;/em&gt;&amp;rdquo;. Importir gas mereka akan &amp;ldquo;mengambil langkah yang diperlukan untuk melindungi hak dan kepentingannya&amp;rdquo;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Gongnya, Menteri ESDM
tanggal 26 Oktober, menyebut bahwa pemotongan 31 BBTUD itu cuma sekitar 8% dari total ekspor ke Singapura yaitu 409,55 BBTUD. Menurutnya angka ini masih di dalam batas kontrak, dan baru
.
: ada pemeliharaan fasilitas produksi, dan gasnya dibutuhkan PLN serta industri di dalam negeri.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Sebenernya alasan pemeliharaan mungkin masuk akal ya. potongan 31 BBTUD juga cuma 2% total energi Singapura katanya, so not a huge deal. Tapi yang jadi masalah, di konferensi pers itu Menteri ESDM pasang retorika &amp;ldquo;
&amp;rdquo;&lt;sup id="fnref:1"&gt;&lt;a href="#fn:1" class="footnote-ref" role="doc-noteref"&gt;1&lt;/a&gt;&lt;/sup&gt;. Ga berenti di situ, Ia juga menyinggung negara tetangga yang ingin dihargai tapi senang mengolok-olok Indonesia, dan meminta kesetaraan serta sikap saling menghormati.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Retorika &amp;ldquo;sama-sama menghargai&amp;rdquo; ini sebenarnya problematik. Kontrak gas ke Singapura bukan perjanjian antarnegara. Ia adalah kontrak komersial antara produsen (Medco, PHE, dan para kontraktor Natuna, dengan SKK Migas di sisi negara) dan pembeli seperti Gas Supply Pte Ltd dan Sembcorp. Kewajiban di dalamnya tidak bergantung pada apakah pemerintah Singapura sopan kepada pemerintah Indonesia. Begitu pelaksanaan kontrak dikaitkan dengan &amp;ldquo;dihargai atau tidak&amp;rdquo;, kontrak komersial berubah jadi alat diplomasi, dan itu justru sinyal yang paling tidak ingin didengar pembeli dan pemodal.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Gw ga belain Singapura sih, cuma sejauh ini sulit untuk bilang bahwa tuduhan di retorika tersebut ga berdasar. Udah gitu, penggunaan alat ekonomi untuk tujuan politik (alias &lt;em&gt;geoeconomics&lt;/em&gt;) ini juga adalah sinyal yang kurang baik, apalagi ini terjadi setelah MSCI, yang notabene memang banyak pekerjaan rumah dari kitanya juga. Nyalahin pihak eksternal untuk masalah domestik biasanya
.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Wajar kalau pernyataan Pak Bahlil menuai kritik. Salah satunya dari Prof. Mohamad Ikhsan di
. Menurut beliau, proyek gas hulu dan pipa butuh biaya tetap yang sangat besar dan bersifat &lt;em&gt;sunk&lt;/em&gt;. Proyek seperti itu bisa dibiayai karena ada pembeli ekspor jangka panjang yang menjadi &lt;em&gt;anchor demand&lt;/em&gt;. Gas yang dialihkan dari ekspor juga tidak otomatis menemukan pembeli domestik yang sanggup membayar harga setara. Singapura bisa menyesuaikan diri dengan LNG, jadi dampak langsung buat mereka kecil. Ongkos yang sebenarnya ada di reputasi Indonesia sebagai pemasok, dan ini terjadi ketika iklim investasi sudah lesu: survei Kadin mencatat hanya 32,4% perusahaan berencana berinvestasi dalam enam bulan ke depan, turun dari 47,1%.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Di tulisan ini saya mencoba masuk lebih detil soal seberapa penting gas Indonesia buat Singapura, dan sebaliknya? Trus kita cek dari mana gas ke Singapura berasal, siapa yang membangun pipanya, dan kenapa kontrak jangka panjang penting untuk membiayainya (basically ekspresikan argumen prof. ican pake persamaan)? Terakhir, bagaimana kira-kira permainan jangka panjangnya antara Indonesia, Singapura, dan para pemodal gas?&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="kn"&gt;import&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;numpy&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;as&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;np&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="kn"&gt;import&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;pandas&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;as&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;pd&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="kn"&gt;import&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;matplotlib.pyplot&lt;/span&gt; &lt;span class="k"&gt;as&lt;/span&gt; &lt;span class="nn"&gt;plt&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;latar&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;abu&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;#111827&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;#e5e7eb&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;#6b7280&amp;#34;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;merah&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;biru&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;emas&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;#ff5c5c&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;#22d3ee&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;#fbbf24&amp;#34;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;hijau&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ungu&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;#4ade80&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;#c084fc&amp;#34;&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;rcParams&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;update&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;({&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;figure.facecolor&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;latar&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;axes.facecolor&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;latar&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;savefig.facecolor&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;latar&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;axes.spines.top&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="kc"&gt;False&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;axes.spines.right&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="kc"&gt;False&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;axes.grid&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="kc"&gt;False&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;axes.edgecolor&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;axes.labelcolor&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;xtick.color&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;ytick.color&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;text.color&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;legend.labelcolor&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;font.size&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;10&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;})&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;MMBTU_PER_TON&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;52&lt;/span&gt; &lt;span class="c1"&gt;# konversi kasar gas alam/LNG; gas pipa ber-CO2 tinggi bisa lebih rendah (~43)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ct&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;pd&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;read_csv&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;comtrade_gas.csv&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;dtype&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;cmdCode&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="nb"&gt;str&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;})&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;query&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;partnerCode != 0&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ct&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;jenis&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ct&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;cmdCode&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;map&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;({&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;271111&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;271121&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;pipa&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;})&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;harga&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;pd&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;read_csv&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;harga_gas.csv&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;index_col&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;tahun&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;h2 id="seberapa-penting-gas-indonesia-buat-singapura"&gt;Seberapa penting gas Indonesia buat Singapura?&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Gambar 1 menunjukkan impor gas alam Singapura menurut pemasok dan jenisnya, 2014–2025, dalam miliar USD (CIF). Sumbu horizontal adalah tahun. Panel (a) memecah nilai impor menjadi gas pipa dari Indonesia, gas pipa dari Malaysia, dan LNG menurut negara asal. Panel (b) menunjukkan pangsa Indonesia (pipa dan LNG) dalam total impor gas Singapura. Datanya dari UN Comtrade dengan Singapura sebagai pelapor, HS 271111 (LNG) dan 271121 (gas dalam wujud gas, yaitu gas pipa).&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ct&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;query&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;job == &amp;#39;sgp_m&amp;#39;&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;copy&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;sumber&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;np&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;select&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="p"&gt;[(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;jenis&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;==&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;pipa&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;&amp;amp;&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;partnerDesc&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;==&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Indonesia&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;jenis&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;==&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;pipa&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;&amp;amp;&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;partnerDesc&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;==&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Malaysia&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;jenis&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;==&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;pipa&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;partnerDesc&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;==&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Qatar&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;partnerDesc&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;==&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Australia&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;],&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Pipa Indonesia&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Pipa Malaysia&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Pipa lainnya&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG Qatar&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG Australia&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;],&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG lainnya&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;warna&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Pipa Indonesia&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;merah&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Pipa Malaysia&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;emas&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG Australia&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;biru&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG Qatar&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ungu&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG lainnya&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;abu&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;g&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;groupby&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;([&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;period&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;sumber&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;])&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;primaryValue&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;sum&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;unstack&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;reindex&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;columns&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="nb"&gt;list&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;warna&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;fillna&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;0&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;1e9&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;pangsa_idn&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;query&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;partnerDesc == &amp;#39;Indonesia&amp;#39;&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;groupby&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;period&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;primaryValue&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;sum&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;sg&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;groupby&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;period&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;primaryValue&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;sum&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;100&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;fig&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;subplots&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;figsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;10&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;4.2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;gridspec_kw&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;width_ratios&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;1.6&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]})&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;0&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;stackplot&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;g&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;index&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;g&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;T&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;values&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;colors&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="nb"&gt;list&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;warna&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;values&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()),&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;labels&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="nb"&gt;list&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;warna&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;alpha&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;0.9&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;0&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_ylabel&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Miliar USD&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;0&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;legend&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;frameon&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="kc"&gt;False&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;fontsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;8&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;loc&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;upper right&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ncol&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;0&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_title&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;(a) Impor gas Singapura menurut sumber&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;loc&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;left&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;fontsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;11&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;plot&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;pangsa_idn&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;index&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;pangsa_idn&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;color&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;merah&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;lw&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_ylim&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;0&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;100&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_ylabel&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="si"&gt;% d&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;ari nilai impor gas Singapura&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_title&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;(b) Pangsa Indonesia&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;loc&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;left&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;fontsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;11&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="k"&gt;for&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;a&lt;/span&gt; &lt;span class="ow"&gt;in&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="n"&gt;a&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_xlim&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;2014&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;2025&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;fig&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;tight_layout&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;show&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="flex justify-center "&gt;
&lt;div class="w-full" &gt;
&lt;img alt="png"
srcset="https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_3_0_hu_3fd6ec05cab3e1e3.webp 320w, https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_3_0_hu_851a613b93a1939f.webp 480w, https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_3_0_hu_71c57c9b62a1debd.webp 760w"
sizes="(max-width: 480px) 100vw, (max-width: 768px) 90vw, (max-width: 1024px) 80vw, 760px"
src="https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_3_0_hu_3fd6ec05cab3e1e3.webp"
width="760"
height="314"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Ada dua hal yang langsung terlihat. Pertama, Indonesia masih pemasok gas terbesar Singapura: sekitar USD1,7 miliar di 2025, hampir semuanya lewat pipa. Kedua, ketergantungan Singapura pada Indonesia sudah turun drastis. Di 2014 pangsa Indonesia sekitar 65% dari nilai impor gas Singapura, di 2025 tinggal sekitar sepertiga. Penggantinya LNG dari Australia, Qatar, Amerika, dan Mozambik. Ini sejalan dengan
: LNG sudah hampir 60% dari pasokan gas mereka, dan sejak 2024 tidak ada satu negara pun yang memasok lebih dari 30%. Maret lalu EMA bahkan sudah bilang kebutuhan energi Singapura tetap bisa dipenuhi dengan LNG walaupun kontrak pipa dari Indonesia dan Malaysia tidak diperpanjang. Jadi ketika EMA menyebut potongan kali ini
, itu bukan gertakan.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Singapura pinter: mengurangi ketergantungan dari 1 tetangga besar, sesuatu yang Uni Eropa bisa belajar banyak.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Gimana dari sisi Indonesia? Menurut data ekspor Indonesia, Singapura menyerap sekitar 25% nilai ekspor gas alam kita di 2025, di belakang Jepang (28%) dan Tiongkok (27%). Hanya saja, karena gas pipa ke Singapura hanya bisa dijual ke Singapura, kalau Singapura berhenti membeli, gas itu cuma bisa dijual ke tempat yang tersambung pipa ke lapangan yang sama.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Gambar 2 menunjukkan volume ekspor gas pipa Indonesia ke Singapura, 2014–2025, dalam BBTUD. Volumenya dihitung dari berat bersih di data ekspor Indonesia (dari Comtrade) dengan konversi kasar 52 MMBtu per ton. Garis putus-putus menandai angka 409,55 BBTUD yang disebut Bahlil, dan garis titik-titik menandai volume setelah dipotong 31 BBTUD.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;pipa&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ct&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;query&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;job == &amp;#39;idn_x&amp;#39; &amp;amp; jenis == &amp;#39;pipa&amp;#39; &amp;amp; partnerDesc == &amp;#39;Singapore&amp;#39;&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;groupby&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;period&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;netWgt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;sum&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;bbtud&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;pipa&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;1e3&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;MMBTU_PER_TON&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;1e3&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;365&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;fig&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;subplots&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;figsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;8&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;4.2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;bar&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;bbtud&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;index&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;bbtud&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;color&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;merah&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;width&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;0.65&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;axhline&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;409.55&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;color&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;lw&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ls&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;--&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;axhline&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;409.55&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;-&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;31&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;color&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;lw&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ls&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;:&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;lbl&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;get_yaxis_transform&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;text&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;1.01&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;409.55&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;409,55 (Bahlil)&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;transform&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;lbl&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;fontsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;8&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;va&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;bottom&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;text&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;1.01&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;409.55&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;-&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;31&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;378,55 (setelah&lt;/span&gt;&lt;span class="se"&gt;\n&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;dipotong)&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;transform&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;lbl&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;fontsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;8&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;va&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;top&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_ylabel&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;BBTUD (konversi 52 MMBtu/ton)&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_xticks&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;bbtud&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;index&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;tick_params&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;axis&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;x&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;labelsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;8&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;fig&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;tight_layout&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;show&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# print(bbtud.round(0))&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="flex justify-center "&gt;
&lt;div class="w-full" &gt;
&lt;img alt="png"
srcset="https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_5_0_hu_5c7de29a1152237.webp 320w, https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_5_0_hu_6e7f8dbe4465cda8.webp 480w, https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_5_0_hu_5f9e0e75d8402b4e.webp 760w"
sizes="(max-width: 480px) 100vw, (max-width: 768px) 90vw, (max-width: 1024px) 80vw, 760px"
src="https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_5_0_hu_5c7de29a1152237.webp"
width="760"
height="394"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Volume ekspor pipa ke Singapura sudah turun kurang lebih separuh dari puncaknya di 2018, dan penurunan ini terjadi jauh sebelum Oktober 2026. Sebagian karena produksi Natuna dan Corridor yang menua. Sebagian lagi karena ketika kontrak Corridor diperpanjang di 2022, volumenya memang
. Dengan konversi 52 MMBtu per ton, volume 2025 sekitar 500 BBTUD. Angka ini sedikit di atas 409,55 BBTUD, wajar karena gas Natuna dan Sumatra mengandung banyak CO₂ sehingga energi per tonnya lebih rendah. Dengan konversi sekitar 43 MMBtu per ton, angkanya cocok.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Apakah ini ilegal? Kalau menurut Men ESDM, potongan 8% belum melanggar kontrak karena memang ada toleransi jika ada masalah teknis dalam &lt;em&gt;delivery&lt;/em&gt; sampai 10%. Problemnya, ada ancaman yang ditujukan ke negara yang &amp;ldquo;tidak menghargai Indonesia&amp;rdquo; di balik pengurangan itu. Ini problem karena toleransi 10% tadi dibuat dalam itikad baik untuk mengatasi masalah teknis, bukan untuk dipakai membully negara lain.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Berapa ongkos membully Singapura lewat gas? Gambar 3 menunjukkan harga gas, 2014–2025, dalam USD per MMBtu. Garis merah adalah nilai satuan (&lt;em&gt;unit value&lt;/em&gt;) ekspor gas pipa Indonesia ke Singapura (FOB). Garis biru dan hijau adalah nilai satuan ekspor LNG Indonesia ke Jepang dan Korea Selatan. Ketiganya dihitung dari nilai dibagi berat bersih di data ekspor Indonesia (Comtrade), dikonversi dengan 52 MMBtu per ton. Garis hitam putus-putus adalah harga LNG Jepang dari Pink Sheet Bank Dunia. Pita abu-abu adalah Harga Gas Bumi Tertentu (HGBT) untuk industri dan PLN, USD6 per MMBtu sejak 2020 dan sekitar
.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;idn&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ct&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;query&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;job == &amp;#39;idn_x&amp;#39;&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;groupby&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;([&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;period&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;jenis&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;partnerDesc&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;])[[&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;primaryValue&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;netWgt&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;sum&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;uv&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;idn&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;primaryValue&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;idn&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;netWgt&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;1e3&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;MMBTU_PER_TON&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;unstack&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;([&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;jenis&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;partnerDesc&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;])&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;seri&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;{(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;pipa&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Singapore&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;):&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Pipa ke Singapura&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;merah&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Japan&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;):&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG ke Jepang&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;biru&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Rep. of Korea&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;):&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG ke Korea Selatan&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;hijau&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)}&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;fig&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;subplots&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;figsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;8&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;4.4&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="k"&gt;for&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;k&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;lab&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;c&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="ow"&gt;in&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;seri&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;items&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;():&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;plot&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;uv&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;index&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;uv&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;k&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;],&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;color&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;c&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;lw&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;label&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;lab&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;plot&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;harga&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;loc&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;2014&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:]&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;index&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;harga&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;loc&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;2014&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;:,&lt;/span&gt; &lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;lng_jepang&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;],&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;color&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;lw&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;1.2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ls&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;--&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;label&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;LNG Jepang (Pink Sheet)&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;fill_between&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;([&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;2020&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;2024.5&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;2024.5&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;2025&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;],&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;5.9&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;5.9&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;6.5&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;6.5&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;],&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;[&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;6.1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;6.1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;7&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;7&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;],&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;color&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;abu&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;alpha&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;0.7&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="n"&gt;lw&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;0&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;label&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;HGBT&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_xlim&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;2014&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;2025&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_ylabel&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;USD per MMBtu&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;legend&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;frameon&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="kc"&gt;False&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;fontsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;8&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;loc&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;upper left&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ncol&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;fig&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;tight_layout&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;show&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;#print(pd.DataFrame({lab: uv[k] for k, (lab, _) in seri.items()}).join(harga.lng_jepang).round(2).loc[2019:])&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="flex justify-center "&gt;
&lt;div class="w-full" &gt;
&lt;img alt="png"
srcset="https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_7_0_hu_5fbae38f86242ee0.webp 320w, https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_7_0_hu_add232d9fac7df07.webp 480w, https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_7_0_hu_855b258c06a623b8.webp 760w"
sizes="(max-width: 480px) 100vw, (max-width: 768px) 90vw, (max-width: 1024px) 80vw, 760px"
src="https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_7_0_hu_5fbae38f86242ee0.webp"
width="760"
height="414"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Gas pipa ke Singapura dijual dengan harga yang setara atau sedikit di bawah LNG ke Jepang (sekitar USD10 per MMBtu di 2025, dibanding USD10,5), dan di atas LNG ke Korea. Polanya mengikuti harga minyak dengan jeda, karena hampir semua kontrak ekspor gas Indonesia
. Kalau faktor konversinya 43 MMBtu per ton, harganya malah sekitar USD12. Jadi Singapura bukan pembeli murah.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Bandingkan dengan HGBT yang USD6,5–7. Setiap MMBtu yang dialihkan dari Singapura ke pembeli HGBT kehilangan sekitar USD3–3,5. Di skema bagi hasil, selisih harga HGBT ditanggung dari bagian negara. Potongan 31 BBTUD setahun penuh setara sekitar 11 juta MMBtu, jadi penerimaan yang hilang kira-kira USD35–40 juta per tahun. Angka ini tidak besar. Tapi manfaatnya juga tidak besar, dan inilah yang dimaksud Prof. Ikhsan: gas yang dialihkan tidak otomatis mendapat pembeli domestik yang membayar setara. Pembeli domestik mendapat gas lebih murah karena negara memberi subsidi implisit.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Lalu gasnya bisa dialihkan ke mana? Untuk bagian Sumatra, SKK Migas sudah menjelaskan: ke pembangkit di Batam, Bintan, dan Sumatra lewat pipa Transgasindo, yang memang bercabang ke Batam. Untuk bagian Natuna, gasnya cuma bisa pergi ke tempat yang tersambung dengan pipa West Natuna, dan di luar Singapura pilihannya sangat terbatas. Kebutuhan gas industri yang besar ada di Jawa, sedangkan pipa yang menyambungkan Sumatra dan Jawa masih belum lengkap. Gas dari ujung pipa ekspor tidak bisa begitu saja dibawa ke pabrik pupuk di Jawa Timur.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="dari-mana-gas-ke-singapura-berasal-dan-siapa-yang-membiayainya"&gt;Dari mana gas ke Singapura berasal, dan siapa yang membiayainya?&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Ada dua jalur pipa dari Indonesia ke Singapura. Keduanya dibangun dengan logika yang sama: lapangan gas yang jauh dari pasar domestik baru layak dikembangkan kalau ada pembeli besar yang mau terikat 20 tahun.&lt;/p&gt;
&lt;table&gt;
&lt;thead&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th&gt;Tahun&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;Peristiwa&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/thead&gt;
&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;1998&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Konsorsium Conoco–Pertamina (bersama Gulf Indonesia dan Premier)
dengan Sembgas (Sembcorp, Temasek, Tractebel): 325 MMscfd mulai 2001, nilai sekitar USD8 miliar&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;1999–2000&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Pipa bawah laut West Natuna Transportation System (WNTS), sekitar 656 km dengan kapasitas 700 MMscfd,
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Des 2000 – Jan 2001&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Gas pertama mengalir dari Natuna ke Singapura,
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;1999–2002&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Gas dari Blok Corridor (ConocoPhillips) dan Jabung (PetroChina) di Sumatra Selatan dikontrakkan ke Singapura. PGN membentuk Transgasindo untuk membangun pipa Grissik–Batam–Singapura. September 2002, 40% Transgasindo dijual ke Transasia Pipeline (konsorsium yang antara lain berisi ConocoPhillips dan Petronas)
, termasuk komitmen ekuitas USD57,6 juta&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;2003&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Pipa Grissik–Singapura sekitar USD450 juta selesai, dibiayai pinjaman Bank Pembangunan Asia (ADB) dan Bank Investasi Eropa (EIB), ekuitas Transasia, dan kas PGN.
, mulai 150 MMscfd dan direncanakan naik ke 350 MMscfd&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;2016&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Medco membeli 40% saham ConocoPhillips di South Natuna Sea Block B&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;2020&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Pemerintah sempat
dan mengalihkannya ke Jawa Barat&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;2022&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Medco
, termasuk 54% Corridor dan 35% Transasia, sekitar USD1,36 miliar. Oktober–November, kontrak Corridor ke GSPL
mulai Agustus 2023 dengan volume lebih kecil&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;2028&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Kontrak-kontrak ekspor gas pipa ke Singapura berakhir&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;Berapa modal yang ditanam, dan dari mana uangnya? Tabel berikut merangkum angka yang bisa saya temukan, dalam USD nominal tahun yang bersangkutan.&lt;/p&gt;
&lt;table&gt;
&lt;thead&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th&gt;&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;West Natuna&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;Sumatra Selatan (Grissik)&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/thead&gt;
&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Pengembangan lapangan (hulu)&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Sekitar USD1 miliar untuk tiga PSC (
)&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Sekitar USD800 juta untuk sumur pengembangan (
), belum termasuk pabrik gas Betara di Jabung (
)&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Pipa&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;WNTS,
&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;USD420–477 juta termasuk kompresor (
)&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Total proyek&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;
&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Pemodal hulu&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Conoco, Gulf, dan Premier beserta mitranya, termasuk Singapore Petroleum Co (15% Kakap) dan Pertamina (10% Kakap). Modal
&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Kontraktor PSC Corridor (Gulf, lalu ConocoPhillips) dan Jabung (PetroChina)&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Pemodal pipa&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Kontraktor PSC (Kakap memegang 20% WNTS); Sembgas membangun sendiri ruas di perairan Singapura&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Pinjaman ADB USD88 juta dan EIB sekitar USD93–112 juta kepada PGN,
(Petronas, ConocoPhillips, Singapore Petroleum Co, Talisman), sisanya kas PGN&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;Angka West Natuna belum termasuk pengembangan lapangan Belanak di Blok B (
, 2001–2004), yang gasnya juga untuk kontrak ke Petronas. Biaya eksplorasinya tidak berhasil saya temukan.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Kalau dipecah menurut sumbernya, hampir semua modal awal datang dari luar negeri. Di hulu, uangnya adalah ekuitas perusahaan minyak internasional. Untuk pipa Grissik–Singapura, hitungan kasar saya: sekitar 55% dari asing (40–45% pinjaman ADB dan EIB, ditambah 12–13% ekuitas Transasia) dan 40–45% dari BUMN (kas PGN). Porsi swasta domestik praktis nol. Medco baru masuk belakangan, lewat akuisisi 2016 dan 2022. Memang, di skema PSC biaya hulu akhirnya dipulihkan dari produksi lewat &lt;em&gt;cost recovery&lt;/em&gt;, jadi secara ekonomi negara ikut menanggungnya. Tapi uang di depan, beserta risiko sumur kering dan risiko pembeli, ditanggung pemodal asing.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Perhatikan juga urutannya: kontrak dulu (1998–1999), baru pipa dan pengembangan lapangan (2000–2003). Uangnya baru cair setelah ada kontrak. PGN meneken perjanjian &lt;em&gt;ship-or-pay&lt;/em&gt; yang sepadan dengan komitmen &lt;em&gt;take-or-pay&lt;/em&gt; 86% dari Singapore Power, dan pinjaman ADB untuk pipa
. Perusahaan Singapura pun ikut menanam modal: Singapore Petroleum Co memegang 15% Transasia dan 15% PSC Kakap, dan Sembgas membangun sendiri ruas pipa di perairan Singapura. Itu bukan kebetulan.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="kenapa-kontrak-jangka-panjang-penting"&gt;Kenapa kontrak jangka panjang penting?&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Mari sederhanakan. Sebuah proyek pipa (atau lapangan gas) butuh investasi awal $K$ dan sesudahnya biaya operasi yang kecil. Proyek ini layak dibiayai kalau&lt;/p&gt;
$$
-K + \sum_{t=1}^{T} \frac{(p - c)\, u\, \bar{q}}{(1+r)^t} \geq 0
\quad \Longleftrightarrow \quad
p \geq p^* \equiv c + \frac{K \cdot \text{CRF}(r, T)}{u\, \bar{q}}
$$&lt;p&gt;di mana $p$ adalah harga (atau tarif angkut) per MMBtu, $c$ adalah biaya operasi per MMBtu, $\bar{q}$ adalah kapasitas per tahun, $u$ adalah tingkat utilisasi, yaitu bagian kapasitas yang benar-benar terpakai, $T$ adalah umur proyek, dan $r$ adalah tingkat diskonto, yaitu biaya modal ditambah premi risiko. $\text{CRF}(r,T) = r/[1-(1+r)^{-T}]$ adalah &lt;em&gt;capital recovery factor&lt;/em&gt;, yang mengubah investasi awal menjadi cicilan tahunan setara. $p^*$ adalah harga impas yang membuat investor &lt;em&gt;indifferent&lt;/em&gt; antara invest or not invest.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Ada dua jalur di mana ketidakpastian politik menaikkan $p^*$. Pertama, lewat $u$: kalau pembeli ragu volumenya akan terkirim, atau penjual bisa dipaksa mengalihkan gas, utilisasi yang diharapkan turun. Kedua, lewat $r$: pemberi pinjaman meminta premi risiko yang lebih tinggi. Kontrak jangka panjang dengan klausul &lt;em&gt;take-or-pay&lt;/em&gt; (pembeli tetap membayar volume minimum walaupun tidak mengambil gasnya) mengunci $u$ dan menurunkan $r$. Kontrak itulah yang dijadikan jaminan oleh bank. Karena itu kontrak juga harus mengikat penjual. Kalau penjual, atau negara di belakangnya, bisa memotong volume kapan saja, kontrak itu kehilangan nilainya sebagai jaminan. Inilah inti argumen dari prof Ikhsan di oped di atas.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Gambar 4 menunjukkan ilustrasi harga impas untuk komponen modal saja ($p^* - c$), dalam USD per MMBtu, sebagai fungsi utilisasi $u$ (sumbu horizontal). Saya pakai angka rantai Grissik–Singapura: $K$ = USD1,2 miliar (sumur pengembangan ditambah pipa, USD nominal 2001), kapasitas 350 MMscfd (sekitar 360 BBTUD), dan $T$ = 20 tahun. Tiga garis utuh adalah tingkat diskonto 8%, 12%, dan 16%. Garis putus-putus adalah pipanya saja (USD450 juta) pada 8%, sebagai pembanding.&lt;/p&gt;
&lt;div class="highlight"&gt;&lt;pre tabindex="0" class="chroma"&gt;&lt;code class="language-python" data-lang="python"&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="k"&gt;def&lt;/span&gt; &lt;span class="nf"&gt;crf&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;r&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;T&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;):&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="k"&gt;return&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;r&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;-&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;+&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;r&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;**&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;-&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;T&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;K&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;K_pipa&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;q_bar&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;T&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;1.2e9&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;450e6&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;360e3&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;365&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;20&lt;/span&gt; &lt;span class="c1"&gt;# USD, USD, MMBtu per tahun, tahun&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;u&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;np&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;linspace&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;0.4&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;61&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;fig&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;subplots&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;figsize&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;8&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="mf"&gt;4.2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;))&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="k"&gt;for&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;r&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;c&lt;/span&gt; &lt;span class="ow"&gt;in&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;[(&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;0.08&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;biru&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;0.12&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;emas&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;0.16&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;merah&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)]:&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt; &lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;plot&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;u&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;100&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;K&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;crf&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;r&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;T&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;u&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;q_bar&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;color&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;c&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;lw&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;label&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="sa"&gt;f&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;r = &lt;/span&gt;&lt;span class="si"&gt;{&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;r&lt;/span&gt;&lt;span class="si"&gt;:&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;.0%&lt;/span&gt;&lt;span class="si"&gt;}&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;plot&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;u&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="mi"&gt;100&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;K_pipa&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;crf&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;0.08&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;T&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;u&lt;/span&gt; &lt;span class="o"&gt;*&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;q_bar&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;),&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;color&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;ink&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;lw&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mf"&gt;1.2&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;ls&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;--&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;,&lt;/span&gt; &lt;span class="n"&gt;label&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;pipa saja, r = 8%&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_ylim&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;bottom&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="mi"&gt;0&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_xlabel&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Utilisasi yang diharapkan (%)&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;set_ylabel&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="s2"&gt;&amp;#34;Komponen modal harga impas (USD/MMBtu)&amp;#34;&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;ax&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;legend&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;(&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;frameon&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;=&lt;/span&gt;&lt;span class="kc"&gt;False&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;)&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;fig&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;tight_layout&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="n"&gt;plt&lt;/span&gt;&lt;span class="o"&gt;.&lt;/span&gt;&lt;span class="n"&gt;show&lt;/span&gt;&lt;span class="p"&gt;()&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# print(pd.DataFrame({f&amp;#34;r={r:.0%}&amp;#34;: K * crf(r, T) / (np.array([1, 0.9, 0.7]) * q_bar) for r in (0.08, 0.12, 0.16)},&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class="line"&gt;&lt;span class="cl"&gt;&lt;span class="c1"&gt;# index=[&amp;#34;u=100%&amp;#34;, &amp;#34;u=90%&amp;#34;, &amp;#34;u=70%&amp;#34;]).round(2))&lt;/span&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;&lt;/div&gt;&lt;p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="flex justify-center "&gt;
&lt;div class="w-full" &gt;
&lt;img alt="png"
srcset="https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_9_0_hu_89dfd2afb0e218f6.webp 320w, https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_9_0_hu_e525a98c93382101.webp 480w, https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_9_0_hu_18673d8ad24f7931.webp 760w"
sizes="(max-width: 480px) 100vw, (max-width: 768px) 90vw, (max-width: 1024px) 80vw, 760px"
src="https://www.krisna.or.id/post/eksporgas/index_files/index_9_0_hu_89dfd2afb0e218f6.webp"
width="760"
height="393"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Dengan $K$ seluruh rantai, komponen modalnya hampir tiga kali lipat dibanding pipa saja: sekitar USD0,9 per MMBtu di utilisasi penuh dan biaya modal 8%. Kalau risiko politik menaikkan biaya modal ke 16% dan utilisasi yang diharapkan turun ke 70%, angkanya jadi sekitar USD2,2, lebih dari dua kali lipat.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Sekilas USD1–2 masih jauh di bawah harga ekspor yang sekitar USD10. Tapi angka ini meremehkan ongkos sebenarnya, setidaknya karena empat hal. Pertama, ini dolar 2001, yang dalam dolar sekarang hampir dua kali lipat. Kedua, belum ada biaya eksplorasi, termasuk sumur-sumur kering yang tidak pernah menghasilkan. Ketiga, belum ada biaya operasi dan penurunan produksi lapangan. Keempat, dan ini yang paling besar, di skema PSC kontraktor tidak menerima seluruh harga: setelah &lt;em&gt;cost recovery&lt;/em&gt;, sebagian besar bagi hasil gas jatuh ke negara. Margin yang benar-benar dinikmati pemodal jauh lebih tipis daripada selisih USD10 dan USD2, sehingga kenaikan beberapa poin persentase di $r$ bisa jadi pembeda antara proyek jalan dan tidak jalan. Ini makin terasa untuk proyek-proyek baru seperti Andaman, Geng North, dan Abadi yang butuh investasi miliaran dolar.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Yang lebih penting dari angkanya adalah urutan pembiayaannya. Modal untuk kedua rantai ini sebagian besar datang dari luar negeri, dan baru cair setelah ada pembeli Singapura yang terikat &lt;em&gt;take-or-pay&lt;/em&gt;. Tanpa kontrak dengan Singapura, lapangan Natuna dan Grissik kemungkinan besar tidak dikembangkan secepat itu, dan pipanya tidak akan dibangun. Waktu itu tidak ada pembeli domestik yang tersambung dan sanggup membayar harga yang menutup investasinya.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;HGBT menambah satu lapis masalah. Harga gas untuk industri dan PLN dipatok sekitar USD6–7, dan selisihnya terhadap harga kontrak ditanggung dari bagian negara supaya bagian kontraktor tidak berkurang. Jadi kontraktor terlindungi, tapi hanya selama janji itu dipegang dan bagian negara cukup untuk menutupnya. Bagi calon investor eksplorasi, kewajiban memasok gas murah ke domestik berarti satu lagi variabel yang bergantung pada kebijakan, bukan pada pasar. Kalau ditambah preseden bahwa gas ekspor yang sudah dikontrakkan pun bisa dialihkan, harga yang diharapkan turun dan $r$ naik. Dua-duanya membuat eksplorasi dan pengembangan lapangan baru kurang menarik, padahal justru itu yang dibutuhkan untuk memenuhi kebutuhan domestik.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Jadi pemerintah sebenarnya tidak perlu memilih antara gas untuk domestik dan menghormati kontrak ekspor. Gas untuk domestik pun harus dibiayai dulu, oleh pemodal yang sama, yang menghitung $r$ dengan melihat bagaimana negara memperlakukan kontrak-kontrak sebelumnya.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="permainan-jangka-panjang"&gt;Permainan jangka panjang&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Sekarang kita lihat dari kacamata teori permainan (&lt;em&gt;game theory&lt;/em&gt;), di mana game yang dimainkan ini &lt;em&gt;basically prisoner&amp;rsquo;s dilemma&lt;/em&gt;. Ini juga contoh geoekonomi, yaitu memakai alat ekonomi untuk tujuan politik.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Bayangkan permainan kepercayaan (&lt;em&gt;trust game&lt;/em&gt;) sederhana antara Singapura (S) dan Indonesia (I). Singapura memilih &lt;strong&gt;Percaya&lt;/strong&gt;, yaitu meneken atau memperpanjang kontrak jangka panjang dan ikut membiayai infrastrukturnya, atau &lt;strong&gt;Diversifikasi&lt;/strong&gt;, yaitu membeli LNG di pasar dan membangun terminal sendiri. Indonesia memilih &lt;strong&gt;Patuh&lt;/strong&gt; atau &lt;strong&gt;Potong&lt;/strong&gt; (memakai pasokan sebagai alat tawar). Hasilnya ditulis sebagai (hasil Indonesia, hasil Singapura):&lt;/p&gt;
&lt;table&gt;
&lt;thead&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th&gt;&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;S: Percaya&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;S: Diversifikasi&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/thead&gt;
&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;strong&gt;I: Patuh&lt;/strong&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;$(R, R)$&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;$(P, P)$&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;strong&gt;I: Potong&lt;/strong&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;$(T, S_0)$&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;$(P, P)$&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;dengan &lt;em&gt;payoff&lt;/em&gt; $T &gt; R &gt; P &gt; S_0$. $R$ (&lt;em&gt;reward&lt;/em&gt;) adalah hasil kerja sama: Indonesia mendapat pasar dan pembiayaan, Singapura mendapat gas murah dan stabil. $T$ (&lt;em&gt;temptation&lt;/em&gt;) adalah hasil Indonesia kalau memotong ketika Singapura sudah terikat. Indonesia mendapat gas untuk domestik plus poin politik, sementara Singapura mendapat $S_0$, hasil terburuk. $P$ adalah hasil kalau Singapura memilih diversifikasi: tidak ada hubungan jangka panjang, dan keduanya berdagang di harga pasar.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Kalau permainan ini cuma sekali, Indonesia punya insentif untuk selalu memilih Potong karena $T &gt; R$. Singapura yang tahu bahwa Indonesia punya &lt;em&gt;dominant strategy&lt;/em&gt; ke arah potong itu akan memilih Diversifikasi, dan hasilnya $(P, P)$, lebih buruk bagi keduanya daripada $(R, R)$. Kalau permainan diulang tanpa batas dan Singapura menghukum pemotongan dengan diversifikasi selamanya (&lt;em&gt;grim trigger&lt;/em&gt;), Indonesia memilih patuh selama&lt;/p&gt;
$$
\frac{R}{1-\delta} \geq T + \frac{\delta P}{1-\delta}
\quad \Longleftrightarrow \quad
\delta \geq \delta^* \equiv \frac{T - R}{T - P}
$$&lt;p&gt;di mana $\delta \in (0,1)$ adalah faktor diskonto Indonesia, yaitu seberapa besar masa depan dihargai. Kerja sama bertahan kalau masa depan cukup penting dibanding godaan sesaat.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Dari kerangka sederhana ini ada tiga hal menarik.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Pertama, efek akhir permainan.&lt;/strong&gt; Kontrak-kontrak pipa ke Singapura berakhir 2028. Di permainan berulang yang ada ujungnya, kerja sama cenderung rontok dari belakang (&lt;em&gt;backward induction&lt;/em&gt;): di periode terakhir tidak ada masa depan untuk dijaga, jadi Indonesia pilih strategi potong. Singapura mengantisipasi itu dan berdiversifikasi lebih awal alih-alih diversifikasi di belakang. Inilah yang sudah terjadi. Singapura menggeser porsi ke LNG sejak sepuluh tahun lalu (Gambar 1), dan EMA sudah menyatakan tidak bergantung pada perpanjangan kontrak pipa. Dari sisi Singapura, pemotongan ini mengonfirmasi bahwa strategi diversifikasi mereka benar. Responsnya pun bisa ditebak: tidak membalas, menempuh jalur kontraktual lewat importirnya, dan mempercepat diversifikasi (LNG, cadangan minyak di Jurong, bahkan studi nuklir).&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Kedua, permainannya bukan cuma dengan Singapura.&lt;/strong&gt; Kalau hanya dengan Singapura, logika akhir permainan bilang memotong menjelang 2028 itu &amp;ldquo;rasional&amp;rdquo;. Tapi Indonesia bermain dengan banyak pihak sekaligus: pembeli LNG di Jepang, Tiongkok, dan Korea yang menyerap sekitar 70% ekspor gas kita, serta pemodal yang akan membiayai Andaman, Geng North, dan Abadi. Mereka semua mengamati. Dalam model reputasi ala Kreps–Wilson&lt;sup id="fnref:2"&gt;&lt;a href="#fn:2" class="footnote-ref" role="doc-noteref"&gt;2&lt;/a&gt;&lt;/sup&gt;, pemain lain tidak tahu persis &amp;ldquo;tipe&amp;rdquo; Indonesia: apakah tipe yang menghormati kontrak (yang sesekali memotong karena alasan teknis), atau tipe yang memakai pemotongan sebagai alat politik. Misalkan $\mu$ adalah keyakinan awal bahwa Indonesia tipe pertama, $\varepsilon$ adalah peluang tipe itu memotong karena gangguan teknis, dan $\sigma$ adalah peluang tipe kedua memotong. Setelah melihat pemotongan, &lt;em&gt;prior&lt;/em&gt;-nya diperbarui (aturan Bayes) menjadi
&lt;/p&gt;
$$
\mu' = \frac{\mu\, \varepsilon}{\mu\, \varepsilon + (1-\mu)\, \sigma}
$$&lt;p&gt;Kalau pemotongan dijelaskan sebagai pemeliharaan, $\varepsilon$ cukup besar dan $\mu'$ tidak turun banyak. Gangguan teknis memang biasa. Tapi begitu pemotongan dibungkus dengan &amp;ldquo;negara yang tidak menghargai Indonesia&amp;rdquo;, pengamat tahu ini bukan kejadian teknis. Efektifnya $\varepsilon$ mendekati nol, dan $\mu'$ jatuh. Jadi yang mahal sebenarnya &lt;strong&gt;retorikanya&lt;/strong&gt;, bukan 31 BBTUD-nya.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Ketiga, daya tawar geoekonomi itu bergantung pada ketergantungan yang asimetris.&lt;/strong&gt; Sejak Hirschman&lt;sup id="fnref:3"&gt;&lt;a href="#fn:3" class="footnote-ref" role="doc-noteref"&gt;3&lt;/a&gt;&lt;/sup&gt;, kita tahu perdagangan bisa jadi sumber kekuatan politik bagi pihak yang lebih sedikit bergantung. Farrell dan Newman&lt;sup id="fnref:4"&gt;&lt;a href="#fn:4" class="footnote-ref" role="doc-noteref"&gt;4&lt;/a&gt;&lt;/sup&gt; menyebutnya &lt;em&gt;weaponized interdependence&lt;/em&gt;. Masalahnya, untuk gas pipa, ketergantungannya justru berat ke sisi kita. Bagi Singapura gas Indonesia tinggal sepertiga impor gas, dan potongan ini kurang dari 2% kebutuhan harian. Bagi Indonesia, Singapura adalah satu-satunya pembeli gas pipa ekspor, dan sebagian gas itu tidak punya pembeli domestik yang realistis. Pipa adalah aset yang spesifik untuk hubungan ini, dan sebagian besar ongkos &lt;em&gt;sunk&lt;/em&gt;-nya ada di wilayah kita. Ancaman yang paling efektif adalah ancaman yang tidak perlu dieksekusi. Begitu dieksekusi terhadap pihak yang sudah punya alternatif, daya tawarnya habis, dan yang tersisa hanya sinyal buruk ke pemain lain.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="penutup"&gt;Penutup&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Saya ingin menutup dengan nada yang lebih positif, karena sebenarnya ada kabar baiknya.&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;31 BBTUD bukan pemutusan kontrak, dan EMA sendiri menyebut durasinya 18 hari. Kalau pemerintah menegaskan bahwa ini murni penyesuaian operasional yang akan diganti (&lt;em&gt;make-up&lt;/em&gt;), sebagian besar kerusakan reputasi masih bisa diperbaiki.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Kontrak-kontrak pipa ke Singapura berakhir 2028. Tidak memperpanjang kontrak yang habis adalah hak penuh penjual, dan tidak ada yang bisa menyebutnya ingkar janji. Kalau pemerintah mau gas Natuna dan Sumatra untuk domestik, umumkan saja dari sekarang dengan jadwal yang jelas, sambil membangun infrastrukturnya: pipa Sumatra–Jawa, terminal regasifikasi, dan jaringan distribusi ke kawasan industri. Itu kebijakan industri yang kredibel.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Jelasin aja aturan mainnya. Tuliskan kapan negara boleh mengalihkan gas ekspor, berapa banyak, dengan pemberitahuan berapa lama, dan siapa yang menanggung selisih harganya. Dengan begitu kewenangan diskresioner berubah jadi aturan yang bisa dihitung investor. Biaya HGBT juga lebih baik dianggarkan secara terbuka daripada dibayar diam-diam lewat bagian negara di PSC.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Hubungan dengan Singapura terlalu penting untuk dikorbankan. Kita masih mengimpor BBM dari Singapura, Singapura salah satu investor asing terbesar di Indonesia, dan ada rencana interkoneksi listrik ASEAN serta ekspor listrik hijau dari Kepulauan Riau. Gas pipa hanya satu bagian kecil dari hubungan yang jauh lebih besar.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Ga seperti Indonesia yang punya kekayaan alam, Singapura cuma punya kredibilitas. Singapura tidak akan semena-mena memakai &lt;em&gt;leverage&lt;/em&gt;-nya buat retaliasi untuk hal sekecil 31 BBTUD. Indonesia juga masih tempat yang penting untuk investasi dan jasa Singapura. Singapura pasti berpikir lebih panjang dari 2026.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;Indonesia butuh gas untuk industrinya, dan itu tujuan yang sah. Tapi gas untuk industri pun harus dibiayai dulu oleh pemodal yang membaca bagaimana kita memperlakukan kontrak. Kalau tujuannya kedaulatan energi, reputasi sebagai pemasok yang bisa dipegang omongannya adalah aset, bukan kelemahan.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Disclaimer: saya tidak punya akses ke isi kontrak gas yang bersangkutan. Konversi berat ke energi (52 MMBtu per ton) adalah angka kasar, dan angka di Gambar 4 adalah ilustrasi, bukan perhitungan proyek yang sebenarnya. Kode dan data ada di folder post ini. Kalau ada yang lebih tahu soal kontrak-kontraknya, saya akan senang sekali dikoreksi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Gitu dulu kali ya. Mention saya di
yah jika ada komen, kritik, atau saran. Tengkyuu.&lt;/p&gt;
&lt;div class="footnotes" role="doc-endnotes"&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li id="fn:1"&gt;
&lt;p&gt;menurut indeks
milik World Bank, butuh 362 hari untuk menegakkan putusan di Indonesia, sementara Singapura butuh 60 hari. Ga semua yang perlu diajari merasa perlu belajar.&amp;#160;&lt;a href="#fnref:1" class="footnote-backref" role="doc-backlink"&gt;&amp;#x21a9;&amp;#xfe0e;&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;li id="fn:2"&gt;
&lt;p&gt;Kreps, D. M., &amp;amp; Wilson, R. (1982). Reputation and Imperfect Information. &lt;em&gt;Journal of Economic Theory&lt;/em&gt;, 27(2), 253–279.
&amp;#160;&lt;a href="#fnref:2" class="footnote-backref" role="doc-backlink"&gt;&amp;#x21a9;&amp;#xfe0e;&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;li id="fn:3"&gt;
&lt;p&gt;Hirschman, A. O. (1945). &lt;em&gt;National Power and the Structure of Foreign Trade&lt;/em&gt;. University of California Press.&amp;#160;&lt;a href="#fnref:3" class="footnote-backref" role="doc-backlink"&gt;&amp;#x21a9;&amp;#xfe0e;&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;li id="fn:4"&gt;
&lt;p&gt;Farrell, H., &amp;amp; Newman, A. L. (2019). Weaponized Interdependence: How Global Economic Networks Shape State Coercion. &lt;em&gt;International Security&lt;/em&gt;, 44(1), 42–79.
&amp;#160;&lt;a href="#fnref:4" class="footnote-backref" role="doc-backlink"&gt;&amp;#x21a9;&amp;#xfe0e;&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;</description></item></channel></rss>